Nastanak i značaj starohrvatskog glagoljskog natpisa u Crkvi Svete Lucije

1. Istorijski okvir i geopolitičke prilike^[1]

Srednjovekovna Hrvatska, u čijem je okrilju nastala i Bašćanska ploča, bila je poprište složenih geopolitičkih igara i kulturnih preplitanja. Period od ranog srednjeg veka do razvijenog 12. veka, kada ploča datira (oko 1100. godine), obeležava formiranje i konsolidaciju hrvatske državnosti, kao i borbu za opstanak i identitet između moćnih suseda. Na severozapadu se nalazilo Franačko carstvo, čiji je uticaj bio snažan, posebno u ranom periodu pokrštavanja Hrvata. Na istoku, Vizantijsko carstvo je zadržavalo nominalnu vlast nad dalmatinskim gradovima, ali i težilo da povrati izgubljene pozicije u unutrašnjosti Balkana. Sa severa su pretili Mađari, dok su s juga venecijanske ambicije na Jadranu postajale sve izraženije, predstavljajući stalnu pretnju primorskim oblastima i ostrvima, uključujući Krk.

Ostrvo Krk, kao strateška tačka u Kvarnerskom zalivu, imalo je poseban značaj. Njegov položaj omogućavao je kontrolu plovnih puteva, što ga je činilo poželjnim plenom za sve sile zainteresovane za Jadransko more. U vreme nastanka Bašćanske ploče, Krk je bio pod vlašću hrvatskih kraljeva, mada je sve više osećao i snažan uticaj dalmatinskih gradova i venecijanskih trgovačkih interesa. Bašćanska ploča, pronađena u crkvi Svete Lucije u Jurandvoru kod Baške, svedoči o postojanju značajne glagoljske zajednice i snažne lokalne samouprave koja je mogla sprovesti takav akt donacije zemljišta.

Kralj Tomislav, koji se često spominje kao prva krunisana glava Kraljevine Hrvatske, vladao je početkom 10. veka (oko 910–928. godine). Njegova vladavina predstavlja zenit rane hrvatske državnosti. Uspelo mu je da ujedini Panonsku i Primorsku Hrvatsku, stvorivši snažnu kraljevinu koja se prostirala od reke Drave na severu do Jadranskog mora na jugu, i od reke Raše u Istri do reke Drine na istoku. Tomislav je bio svestan geopolitičkog položaja svoje države i vešto je manevrisao između Vizantije i Bugarskog carstva, koje je pod carem Simeonom I predstavljalo ozbiljnu pretnju. Njegova pobeda nad Bugarima 927. godine kod ušća reke Bosne, o kojoj svedoči spis „De administrando imperio“ cara Konstantina Porfirogenita, potvrdila je nezavisnost i snagu hrvatske države. Ovaj trijumf nije samo osigurao granice, već je i cementirao unutrašnju stabilnost, omogućavajući dalji kulturni i ekonomski razvoj, čiji su plodovi vidljivi i dva veka kasnije kroz spomenike poput Bašćanske ploče. Tomislavova epoha postavila je temelje za autonomni razvoj koji će dovesti do specifičnosti hrvatske pismenosti i kulture.