Boka Kotorska, sa svojim duboko uvučenim zalivima i impresivnim planinskim vencima koji se spuštaju do samog mora, vekovima je predstavljala jedinstvenu raskrsnicu civilizacija, kultura i ekonomskih interesa na istočnoj obali Jadrana. Njena strateška pozicija, prirodna zaštićenost i plodno zaleđe predodredili su je za izuzetan razvoj pomorstva, trgovine i urbanih centara koji su u određenim epohama nadmašivali mnoge daleko veće lučke gradove Mediterana. Posebno su se u tom „zlatnom dobu jadranskog pomorstva“ istakli gradići Dobrota, Perast i Prčanj, čiji su pomorski kapetani, brodovlasnici i trgovci krojili ne samo lokalnu ekonomiju već i šire pomorske puteve od Venecije do Crnog mora, od Levanta do Novog sveta. Ovo razdoblje, koje obuhvata kasni Novi vek i 19. vek, predstavlja vrhunac bokeškog pomorskog genija i preplitanje lokalne tradicije sa globalnim pomorskim trendovima, ostavljajući za sobom bogato materijalno i nematerijalno nasleđe koje i danas svedoči o nekadašnjoj slavi.

Period koji obrađujemo, od 18. veka pa do kraja 19. veka, bio je turbulentan za čitav region Balkana i Evrope. Raspad Osmanskog carstva, jačanje nacionalnih pokreta, uspon i pad Napoleonovog carstva, te konsolidacija Habzburške monarhije, stvarali su složenu geopolitičku pozadinu na kojoj se odvijala drama bokeškog pomorstva. Boka je u tom periodu doživela smenu gospodara – od Mletačke republike, preko kratkotrajne francuske dominacije, ruskog uticaja, do konačne i dugotrajne austrijske vlasti. Svaka od ovih promena ostavila je dubok trag na društveni, ekonomski i kulturni život Boke, ali je bokeški duh, usredsređen na more i pomorske veštine, uspevao da se prilagodi i prosperira čak i u najizazovnijim okolnostima. U ovom kontekstu, lik i delo Petra II Petrovića Njegoša, vladike i vladara Crne Gore, dobijaju posebnu dimenziju, s obzirom na njegove težnje da se Crna Gora otvori ka moru i da Boka Kotorska postane njen sastavni deo, što je bila konstantna tema njegove spoljne politike i vizije budućnosti crnogorske države.

1. Istorijski okvir i geopolitičke prilike

Pred kraj 18. veka, Boka Kotorska je, uprkos svojoj izuzetnoj pomorskoj moći i ekonomskom prosperitetu, bila svedok postepenog ali nezaustavljivog opadanja moći Mletačke republike, koja je vekovima bila njen suveren. Serenissima, iscrpljena dugim ratovima sa Otomanskim carstvom i premeštanjem svetske trgovine sa Mediterana na Atlantik, sve teže je kontrolisala svoje daleke posede. Bokeljski gradovi, iako zvanično pod mletačkom upravom, uživali su značajnu autonomiju i razvijali se zahvaljujući agilnosti svojih kapetana i trgovaca. Ta autonomija je, s jedne strane, omogućila procvat lokalnog preduzetništva, ali je s druge strane Boku izložila snažnim spoljnim uticajima i interesima moćnih sila koje su se nadmetale za dominaciju na Jadranskom moru i Balkanu. Propast Venecije 1797. godine, pod naletom Napoleonovih trupa, označila je kraj jedne ere i uvela Boku u vrtlog burnih geopolitičkih previranja, koji će trajati decenijama i dramatično preoblikovati njen istorijski put.^[1]

Napoleonova osvajanja su Boku pretvorila u poprište sukoba velikih sila. Po Campoformijskom miru 1797. godine, Boka Kotorska je pripala Habzburškoj monarhiji. Međutim, samo nekoliko godina kasnije, u januaru 1806. godine, nakon Požunskog mira (1805) kojim je Austrija morala da preda Veneciju i njene jadranske posede Francuskoj, ruska flota pod komandom viceadmirala Dmitrija Senjavina, u savezu sa crnogorskom vojskom vladike Petra I Petrovića Njegoša, zauzela je Boku pre nego što su Francuzi uspeli da preuzmu kontrolu. Ovaj kratkotrajni rusko-crnogorski savez bio je izraz ruskih ambicija na Balkanu i želje Crne Gore za izlaskom na more, ali i dubokog razočaranja Bokelja austrijskom vladavinom, koju su smatrali dalekom i neefikasnom. Međutim, diplomatske igre evropskih sila, prvenstveno Tilzitski mir (1807) između Rusije i Francuske, primorale su Rusiju da povuče svoje snage, prepuštajući Boku francuskoj upravi. Pod francuskom vlašću (1807-1813), Boka je postala deo Ilirskih provincija, što je donelo modernizaciju administracije, ali i strogu kontrolu i ekonomska ograničenja, posebno kroz kontinentalnu blokadu usmerenu protiv Velike Britanije, što je teško pogodilo bokeško pomorstvo.

Kraj Napoleonove ere doneo je novi preokret. Dok su Francuzi bili u povlačenju, bokeško stanovništvo, uz podršku Crne Gore, podiglo je ustanak. Dana 29. oktobra 1813. godine, bokeški "Centralni komitet" ili "Privremena zemaljska vlada" ujedinio je Boku sa Crnom Gorom, pod upravom vladike Petra I. Ovaj akt, poznat kao "Ujedinjenje Boke Kotorske sa Crnom Gorom", bio je izraz vekovnih težnji Crnogoraca za izlazom na more i srodnosti sa pravoslavnim delom stanovništva Boke. Vladika Petar I je energično preuzeo upravu nad Bokom, nastojeći da uspostavi stabilnu administraciju i integriše je u crnogorski sistem. Međutim, volja bokeškog i crnogorskog naroda sukobila se sa odlukama Bečkog kongresa (1814-1815), koji je crtao novu kartu Evrope. Velike sile, vođene principom legitimizma i ravnoteže snaga, odlučile su da Boka Kotorska bude vraćena Austrijskom carstvu. Uprkos snažnom otporu, austrijske trupe su u junu 1814. godine ušle u Kotor i uspostavile svoju vlast, koja će trajati sve do 1918. godine.

Dolaskom na vlast mladog Petra II Petrovića Njegoša 1830. godine, pitanje Boke Kotorske dobilo je novu, intenzivniju dimenziju u crnogorskoj spoljnoj politici. Njegoš je shvatao vitalni značaj izlaska na more za ekonomski i politički razvoj Crne Gore. Boka, sa svojim lukama i pomorskom tradicijom, bila je ključna tačka njegovih geopolitičkih vizija. Kroz diplomatske kontakte sa Rusijom i Austrijom, Njegoš je pokušavao da izbori pravo Crne Gore na makar jednu luku u Boki, svestan da bi to bio civilizacijski iskorak za njegovu zemlju. Iako nikada nije uspeo da trajno pripoji Boku Crnoj Gori, njegovi kontakti sa Bokeljima, kapetanima i trgovcima, bili su intenzivni. Iz Boke je Njegoš nabavljao knjige, štampariju, oružje i materijal za manastire, a preko nje su putovali crnogorski đaci u škole po Evropi. Njegoš je bio redovan posetilac Boke, gde je tražio inspiraciju, sklapao prijateljstva i bio svedok pomorske moći koja ga je fascinirala. Austrijske vlasti su, naravno, sa podozrenjem pratile ove kontakte, videvši u Njegošu potencijalnu pretnju svojoj dominaciji nad Bokom i priobaljem. Ovo večno preplitanje interesa, težnji i sudbina Crne Gore i Boke, obeležiće čitav 19. vek i ostati jedno od najvažnijih pitanja u istoriji regiona.

2. Diplomatija, ratne operacije i vojna taktika

Boka Kotorska je, tokom posmatrane epohe, bila ne samo centar pomorske trgovine već i strateški važna vojna tačka, neprestano u fokusu diplomatskih i vojnih strategija regionalnih i evropskih sila. Njena prirodna utvrđenja – strme planine i duboki zalivi – činila su je idealnim skrovištem za flote i neosvojivom tvrđavom, pod uslovom da se pravilno brani. Pomorski kapetani Dobrote, Perasta i Prčanja, iako prvenstveno trgovci, bili su obučeni i iskusni pomorci, često angažovani u službi Venecije, a kasnije Francuske i Austrije, u ratnim sukobima. Njihovi brodovi, izgrađeni u lokalnim brodogradilištima, bili su brzi i robusni, sposobni za prevoz tereta, ali i za borbu, često opremljeni topovima i spremni da se suprotstave gusarima ili neprijateljskim mornaricama.

Venecijansko razdoblje, koje je kulminiralo krajem 18. veka, svedočilo je o brojnim sukobima Mletačke republike sa Otomanskim carstvom, a Bokelji su u tim ratovima igrali ključnu ulogu. Mletačka flota se oslanjala na bokeljske brodove i kapetane za odbranu Jadrana od turskih upada i gusarenja. Perast, na primer, uživao je posebne privilegije od Venecije zbog svoje izuzetne hrabrosti u odbrani od Osmanlija, kao što je to bio slučaj u čuvenoj bici kod Herceg Novog 1687. godine ili prilikom odbrane Perasta od turske flote 1654. godine. Perišta, kako su ih Venecijanci nazivali, dobijali su od Serenissime brojne titule, zemlju i plemićke povlastice, što je svedočanstvo njihove vojne važnosti. Ovi kapetani nisu bili samo hrabri borci već i vešti taktičari, poznavajući do detalja hidrografiju Jadrana i koristeći te prednosti u borbi. Izveštaji iz mletačkih arhiva prepuni su pohvala njihovoj lojalnosti i borbenosti.

Najintenzivniji period diplomatskih i vojnih operacija u Boki Kotorskoj dogodio se tokom Napoleonovih ratova. Kada je Francuska preuzela Boku od Austrije 1806. godine, usledio je dramatičan preokret. Rusija, u savezu sa Crnom Gorom, odmah je intervenisala, shvatajući strateški značaj Boke kao potencijalne pomorske baze na Jadranu. Ruska flota, zajedno sa crnogorskom vojskom pod komandom vladike Petra I, brzo je zauzela Kotor i utvrdila se. Ovo savezništvo, iako kratkog veka, pokazalo je moć kombinovane kopneno-pomorske taktike. Ruski viceadmiral Senjavin je, oslanjajući se na poznavanje terena i podršku lokalnog stanovništva, uspešno blokirao francuske pokušaje da se utvrde. Crnogorci su, sa svoje strane, napadima iz zaleđa i poznvanjem planinskih puteva, držali francuske snage u defanzivi. Međutim, međunarodni diplomatski pritisak, pre svega Tilzitski mir 1807. godine, naterao je Ruse na povlačenje, ostavljajući Boku francuskoj vojsci.

„Boka je ključ Jadrana, grlo mora, i ko drži nju, taj drži i sudbinu njegovih obala. Njena snaga nije samo u utvrđenjima, već i u duhu njenih pomoraca, koji su spremni da brane svoju zemlju i more kao svoje oči.“

Pod francuskom vlašću (1807-1813), Boka je bila deo Ilirskih provincija, a Francuzi su preduzeli opsežne mere za utvrđivanje obale i modernizaciju vojske. Mnogi bokeljski pomorci su bili prisiljeni da služe u francuskoj mornarici, donoseći sa sobom dragoceno znanje o Jadranskom moru. Međutim, kontinentalna blokada je uništavala pomorsku trgovinu, što je izazvalo veliko nezadovoljstvo među Bokeljima. Kada se francuska vlast počela ljuljati 1813. godine, ponovo je došlo do ustanka. Boka se, uz snažnu podršku Crne Gore pod vladikom Petrom I, oslobodila francuske vlasti i proglasila ujedinjenje sa Crnom Gorom. Ipak, ova vojna i diplomatska pobeda naroda bila je kratkog daha. Na Bečkom kongresu, bez uvažavanja želja lokalnog stanovništva, Boka je dodeljena Austriji. Austrija je nakon toga sistematski jačala svoju vojnu prisutnost, gradeći utvrđenja poput onih na Mamuli, Prevlaci i Luštici, i integrisala bokeljske pomorce u svoju vojnu flotu.^[2] Njegoš, svestan ove moćne austrijske mašinerije, morao je da pribegne suptilnijoj diplomatiji, često preko ruskog posredovanja, kako bi pokušao da ostvari svoj san o crnogorskom izlasku na more, ali bez direktnih vojnih sukoba sa velikom silom kakva je bila Austrija. Njegova taktika bila je pre svega u izgradnji diplomatskih veza i jačanju unutrašnje moći Crne Gore, čekajući povoljniji trenutak na međunarodnoj sceni.

3. Ekonomija, rudarstvo, trgovina i svakodnevni život

Ekonomija Boke Kotorske u periodu „zlatnog doba“ bila je gotovo u potpunosti vezana za more. Pomorstvo je bilo motor razvoja, a kapetani, brodovlasnici i trgovci iz Dobrote, Perasta i Prčanja bili su stubovi tog prosperiteta. Od malih obalskih brodova za kabotažu do velikih jedrenjaka koji su prevozili robu preko okeana, bokeška flota je bila impresivna. U 18. veku, pa i početkom 19. veka, Boka je raspolagala stotinama brodova različitih tonaža, a Perast, Prčanj i posebno Dobrota, isticali su se po broju i kvalitetu svojih jedrenjaka. Ovi brodovi su prevozili širok spektar roba: sol iz Mediterana, žitarice iz Panonije i Crnog mora, drvo iz balkanskih šuma, tekstil, začine, ulje, vino i manufakturne proizvode iz zapadne Evrope. Trgovačke rute su se protezale od Venecije i Trsta, preko Levanta i Grčke, do Španije, Portugala, pa čak i Amerike, svedočeći o globalnom dosegu bokeškog pomorstva. Pomorske škole u Boki, poput one u Perastu (osnovane 1698. godine), obrazovale su generacije veštih moreplovaca koji su bili traženi širom sveta.

Trgovina sa Dubrovnikom, starim rivalom i partnerom, bila je od suštinskog značaja za Boku. Iako su se često takmičili, Dubrovnik i Boka su delili sličnu pomorsku tradiciju i bili povezani zajedničkim trgovačkim putevima. Boka je snabdevala Dubrovnik sirovinama iz zaleđa i posredovala u pomorskoj trgovini, dok je Dubrovnik, sa svojom razvijenom bankarskom i osiguravajućom praksom, bio važan finansijski centar za bokeljske trgovce. Takođe, kopneni putevi iz zaleđa, odnosno iz Crne Gore i Hercegovine, donosili su u Boku proizvode kao što su drvo, stoka, sir, vuna i rude. Iako Boka Kotorska sama po sebi nije bila poznata po bogatim rudnim nalazištima, bila je ključna luka za tranzit sirovina iz unutrašnjosti Balkana, koje su se dalje izvozile u industrijski razvijenije delove Evrope. Sol je bila jedna od najvažnijih roba, čija je proizvodnja i trgovina bila strogo regulisana i predstavljala značajan izvor prihoda.

Finansijski sistem Boke se razvijao u okvirima mletačke, a kasnije austrijske monetarne politike. Mletački dukati, a potom i austrijski guldeni i krune, bili su glavno sredstvo plaćanja. Carine su predstavljale značajan izvor prihoda za lokalnu administraciju i državu, ali su bile i predmet čestih sporenja, pa i pokušaja krijumčarenja, posebno u periodima ekonomske krize ili političkih promena. Pomorski kapetani su bili ne samo trgovci već i bankari, ulagali su svoj kapital u brodove, nekretnine i zajmove, stvarajući kompleksan finansijski sistem koji je podržavao njihove ambiciozne poduhvate. Njihova bogatstva se ogledaju u impozantnim palatama koje i danas krase obalu Boke, posebno u Dobroti i Prčanju, svedočanstvo o vremenu kada je Boka bila jedna od najbogatijih regija na Jadranu.

Svakodnevni život u Boki Kotorskoj odražavao je složenu socijalnu strukturu, na čijem su vrhu bili pomorski kapetani i brodovlasnici, često plemićkog porekla, koji su činili lokalnu elitu. Ispod njih su bili trgovci, zanatlije, brodograditelji i mornari, koji su takođe uživali relativno visok životni standard u poređenju sa drugim krajevima Balkana. Kontrast je postojao sa ruralnim zaleđem i planinskim delovima Crne Gore, gde su seljaci živeli znatno skromnije, baveći se poljoprivredom i stočarstvom. Međutim, veze između obale i zaleđa bile su jake; mnogi Bokelji su imali imanja u unutrašnjosti, a crnogorski seljaci su snabdevali obalu hranom i radnom snagom. Edukacija, posebno pomorska, bila je visoko cenjena. Bokeški kapetani su bili visoko obrazovani ljudi, često su govorili više jezika i bili su upoznati sa najnovijim dostignućima u navigaciji i trgovini. Žene su imale značajnu ulogu u domaćinstvima, upravljajući imanjima i vaspitavajući decu dok su muževi bili na moru, što im je davalo određeni stepen autonomije i odgovornosti unutar patrijarhalnog društva. Ova sinergija urbanog, pomorskog života i ruralnog zaleđa, uz stalnu interakciju različitih kultura (mediteranske, balkanske, venecijanske, austrijske), stvorila je jedinstven mozaik života u Boki.

4. Duhovnost, manastiri i književna baština

Duhovni život u Boki Kotorskoj bio je jednako raznolik i bogat kao i njen pomorski i ekonomski život, oblikovan vekovnim preplitanjem pravoslavne i katoličke tradicije. Gradovi poput Kotora, Perasta, Dobrote i Prčanja bili su pretežno katolički, sa brojnim crkvama, katedralama i manastirima koji su svedočili o snažnom uticaju Venecije i zapadnoevropske kulture. Istovremeno, zaleđe Boke i određena mesta unutar samog zaliva, poput Risna, Grblja ili Bijele, bila su dominantno pravoslavna, sa svojim manastirima i crkvama koje su služile kao duhovni i kulturni centri za lokalno stanovništvo. Ova koegzistencija, mada ponekad praćena tenzijama, u najvećoj meri je bila obeležena međusobnim poštovanjem i uticajima, što je dovelo do specifičnog religijskog sinkretizma i bogate umetničke baštine.

Među najznačajnijim duhovnim središtima ističe se Manastir Savina kod Herceg Novog, pravoslavni manastir posvećen Uspenju Presvete Bogorodice. Sa svojim tri crkvama, riznica je neprocenjivih rukopisa, ikona i fresaka. Savina je bila važan centar pismenosti i duhovnosti, posebno za srpsko pravoslavno stanovništvo Boke i okolnih krajeva. Njegova duga istorija, koja seže u Srednji vek, čini ga jednim od najvažnijih spomenika kulture u Crnoj Gori. Katolički manastiri i crkve, poput Katedrale Svetog Tripuna u Kotoru, crkve Sv. Nikole u Perastu, ili crkve Gospe od Škrpjela, takođe su bili centri umetničke i duhovne aktivnosti. Mnogi bokeljski kapetani i brodovlasnici su bili veliki zadužbinari, finansirajući izgradnju i obnovu crkava, donirajući vredne ikone, freske, crkvene sasude i biblioteke. Ove zadužbine nisu bile samo izraz pobožnosti, već i simbol društvenog statusa i moći, osiguravajući im mesto u večnosti i sećanju generacija.^[3]

Umetnička baština Boke je izuzetno bogata i raznovrsna. Freske, posebno one u manastiru Savina, ali i u katoličkim crkvama, prikazuju mešavinu vizantijskih, gotičkih i renesansnih stilova, svedočeći o umetničkim uticajima sa istoka i zapada. Ikone, često rad lokalnih majstora ili donete iz Venecije i Rusije, predstavljaju važan deo kulturnog blaga. Skriptorijumi pri manastirima i crkvama bili su centri za prepisivanje verskih tekstova, hronika i drugih spisa, čuvajući pismenost i književnu tradiciju. Ćirilica i glagoljica su se koristile u zavisnosti od verske pripadnosti i istorijskog perioda, mada je u urbanim centrima prevladavao latinica i italijanski jezik. Glagoljica, iako je imala veći uticaj u severozapadnoj Dalmaciji, ostavila je tragove i na južnijim delovima Jadrana, dok je ćirilica bila dominantna u pravoslavnom zaleđu i delovima Boke, posebno nakon uticaja crnogorske i srpske pismenosti. Postojanje štamparija u Boki je bilo retko, ali su se knjige i spisi donosili iz Venecije, Trsta i Cetinja, obogaćujući lokalne biblioteke.

Petar II Petrović Njegoš, vladika i pesnik, imao je duboku vezu sa Boka Kotorskom, koja je bila njegova „prozor u svet“. Kroz Boku je putovao u Rusiju i Evropu, upoznajući se sa modernim idejama i kulturama. U Boki je nabavljao knjige za svoju biblioteku na Cetinju, štampariju koja će doneti prosvetiteljstvo u Crnu Goru, ali i luksuzne predmete i svakodnevne potrepštine koje Cetinje nije moglo da ponudi. Njegoš je cenio bokešku kulturu i pismenost, a njegovi kontakti sa bokeljskim sveštenicima, kapetanima i intelektualcima bili su česti i plodonosni. Njegovo delo, posebno „Gorski vijenac“, iako smešteno u crnogorski ambijent, reflektuje širi geopolitički i kulturni kontekst Balkana, uključujući i borbu za slobodu i izlazak na more, što je bila i sudbina Boke. Njegoš je bio svestan važnosti pravoslavnih svetinja u Boki, poput Manastira Savina, i održavao je tesne veze sa njihovim monasima, videvši u njima stubove očuvanja srpskog identiteta i pismenosti u austrijskom okruženju. Njegovo književno nasleđe je takođe uticalo na svest Bokelja, povezujući ih sa širim južnoslovenskim kulturnim korpusom, uprkos vekovima mletačkog i austrijskog uticaja.

5. Kulturni uticaj i dugoročno istorijsko nasleđe

Kulturni uticaj Boke Kotorske i njenih pomorskih kapetana iz Dobrote, Perasta i Prčanja daleko prevazilazi geografske granice zaliva, ostavljajući trajno i duboko istorijsko nasleđe na čitavom Jadranu i Balkanu. Njihovo zlatno doba pomorstva nije bilo samo period ekonomske moći, već i vreme intenzivne kulturne razmene, umetničkog stvaralaštva i intelektualnog razvoja. Boka je bila jedinstven kulturni amalgam Mediterana i Balkana, gde su se preplitali uticaji Venecije, Austrije, Osmanskog carstva, Crne Gore i Rusije, stvarajući autentičan identitet koji je i danas prepoznatljiv. Arhitektura bokeških gradova, sa svojim raskošnim palatama i elegantnim kućama kapetana, svedoči o sofisticiranosti i bogatstvu koje je pomorstvo donelo. Ove palate, često građene u baroknom i neoklasičnom stilu, nisu bile samo domovi, već i simboli društvenog statusa, riznice umetničkih dela, nameštaja i pomorskih instrumenata donesenih iz svih krajeva sveta.

Pomorska tradicija Boke Kotorske, usprkos propadanju jedrenjaka i dolaskom parnih brodova u kasnom 19. i početkom 20. veka, nikada nije u potpunosti zamrla. Duh moreplovaca, njihova veština i hrabrost, prenosili su se s generacije na generaciju. Mnogi bokeljski pomorci nastavili su karijere u austrougarskoj mornarici, a kasnije u mornaricama Kraljevine Jugoslavije i drugih zemalja, donoseći sa sobom dragoceno iskustvo i znanje. Boka je zadržala svoju reputaciju kao izvor izuzetnih pomorskih kadrova, što je imalo dugoročan uticaj na razvoj pomorstva u celom regionu. Osnivanjem pomorskih škola i kasnije fakulteta u Kotoru i Dobroti, ta tradicija je institucionalizovana, osiguravajući kontinuitet obrazovanja budućih generacija pomoraca.

U kontekstu stvaranja moderne crnogorske države, Boka je imala ključnu ulogu kao inspiracija i cilj. Petar II Petrović Njegoš je Boku doživljavao kao prirodni izlaz Crne Gore na more i neophodan korak ka njenoj potpunoj nezavisnosti i civilizacijskom napretku. Njegova borba za Boku, iako neuspešna u njegovo vreme, postala je simbol crnogorskih težnji i nacionalnih ambicija. Kroz Njegoševa dela i njegovo delovanje, Boka je ušla u crnogorsku kolektivnu svest kao neotuđivi deo nacionalne teritorije i kulturnog identiteta. Iako je Boka Kotorska administrativno pripojena Crnoj Gori tek posle Prvog svetskog rata, unutar Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Jugoslavije), Njegoševa vizija je imala dubok i trajan uticaj na kasniji tok istorije, oblikujući državotvorne ideje i nacionalni identitet Crne Gore. Njegova ličnost i nasleđe su bili most između gorštačke Crne Gore i mediteranske Boke, između epa i prosvetiteljstva.

Danas, Boka Kotorska je prepoznata kao izvanredan primer harmoničnog odnosa između čoveka i prirode, kao i bogate kulturne baštine. Njen zaliv je deo UNESCO-ve svetske baštine, privlačeći milione turista iz celog sveta. Palate kapetana, stare crkve i manastiri, pomorske muzejske zbirke, sve to svedoči o epohi kada je Boka bila jedna od najznačajnijih pomorskih sila na Jadranu. Kulturni pejzaž Boke, sa svojim specifičnim dijalektom, običajima, kuhinjom i umetničkim izrazima, predstavlja jedinstvenu sintezu različitih uticaja, ali uvek sa prepoznatljivim bokeljskim pečatom. Boka, sa svojim nasleđem hrabrih kapetana i mudrih trgovaca, ostaje trajan spomenik ljudskoj upornosti, preduzetništvu i sposobnosti da se prosperira čak i u najizazovnijim geopolitičkim okolnostima. Njena priča je priča o moru koje spaja, o kulturama koje se prepliću i o ljudima koji su, vođeni snovima o dalekim obalama, ostavili neizbrisiv trag u istoriji. Dugoročno gledano, Boka Kotorska je postala simbol ne samo mediteranske kulture, već i svedočanstvo o složenoj istoriji Balkana, gde su se vekovima prelamali interesi velikih sila, ali gde su lokalni ljudi, sa svojim jedinstvenim identitetom, uvek nalazili način da opstanu i stvaraju.