1. Istorijski okvir i geopolitičke prilike

Krajem 12. veka, Balkansko poluostrvo bilo je poprište složenih političkih, društvenih i verskih previranja. Vizantijsko carstvo, nekada neosporni hegemon, prolazilo je kroz period unutrašnje slabosti i fragmentacije. Nakon zlatnog doba pod Manojlom I Komninom, carevi iz dinastije Anđela nisu uspeli da zadrže koheziju i autoritet. Neustrašivi vojni pohod Normana na Solun 1185. godine, kao i njihovo prodiranje ka Carigradu, razotkrio je duboke pukotine u vizantijskom obrambenom sistemu. Uporedo s tim, teški fiskalni pritisci, naročito nametanje novih poreza za finansiranje raskošnih svadbi cara Isaka II Anđela, izazvali su veliko nezadovoljstvo među stanovništvom, posebno u provincijama na severu Trakije i Mezije, naseljenim pretežno Bugarima i Vlasima.

Ova kombinacija spoljašnjih pretnji i unutrašnjeg nezadovoljstva stvorila je pogodno tlo za pobune. Godine 1185. dvojica braće, Petar i Asen, predstavnici lokalnog plemstva, inicijalno su zatražili od vizantijskog cara zemljišni posed i učešće u vojsci, što je Isak II Anđeo arogantno odbio. Ovaj čin poniženja, udružen sa spomenutim poreskim opterećenjima i sumnjama na zloupotrebe lokalnih vizantijskih službenika, bio je varnica za Veliki trnovski ustanak. Braća su se povukla u planine Stare planine (Balkan), koristeći povoljan geografski položaj za organizovanje otpora. Njihov cilj nije bio samo olakšanje poreza, već obnova bugarske državnosti, koja je prestala da postoji padom Prvog bugarskog carstva pod vizantijsku vlast 1018. godine.

Ustanak je zvanično proglašen 26. oktobra 1185. godine, na dan svetog Dimitrija Solunskog, u Velikom Trnovu, koje je postalo epicentar budućeg carstva. Braća su vešto iskoristila religiozni fanatizam, tvrdeći da je sveti Dimitrije napustio Solun i prešao u Trnovo da podrži bugarski narod. Petar je krunisan za cara, što je bio jasan signal Carigradu da se ne radi o običnoj pobuni već o proglasu nezavisnosti i obnove carstva. Geopolitička slika Balkana je u to vreme bila izuzetno dinamična: na zapadu je jačala srpska država pod vođstvom Stefana Nemanje, koji je takođe težio oslobađanju od vizantijske hegemonije; na severu su Mađari imali svoje interese, dok su nomadska plemena Kumana, sa severnih obala Dunava, predstavljala snažnu, ali prevrtljivu vojnu silu, spremnu da ponudi svoje usluge najvišoj ponudi. Ovi faktori omogućili su braći Asen i Petru da manevrišu u složenoj mreži saveza i sukoba, osiguravajući opstanak i jačanje svog novoproklamovanog carstva.