1. Istorijski okvir i geopolitičke prilike

Grčki rat za nezavisnost, pokrenut 1821. godine, predstavljao je kulminaciju vekova otpora i kulturnog preporoda grčkog naroda pod osmanskom vlašću. Epoha ranog 19. veka na Balkanu bila je obeležena dubokim geopolitičkim transformacijama. Osmansko carstvo, nekada moćna sila, već je bilo u fazi stagnacije i opadanja, dok su evropske sile – Velika Britanija, Francuska i Rusija – aktivno isprepletale svoje interese na Bliskom istoku i Balkanu, često nazivajući Osmansko carstvo „bolesnikom na Bosforu“.

Uzroci ustanka bili su višestruki. Četiri veka osmanske dominacije ostavila su dubok trag, ali nisu uspela da uguše grčki nacionalni identitet. Grčka pravoslavna crkva služila je kao kičma očuvanja jezika, kulture i vere. Uticaj prosvetiteljstva sa Zapada, širenje ideja o slobodi i samoopredeljenju, kao i primeri američke i francuske revolucije, snažno su inspirisali grčku intelektualnu elitu. Preko istaknutih figura poput Rigasa Feraiosa (1757–1798), čije su revolucionarne pesme i „Nova politička konstitucija“ propagirale oslobođenje svih balkanskih naroda, ideje nezavisnosti su se širile među obrazovanim slojevima.

Na terenu, društveno uređenje grčkih oblasti bilo je složeno. Postojali su klepti (hajduci), koji su u planinama vodili gerilski rat protiv Osmanlija, i armatoli, hrišćanske oružane snage koje je Osmanlijsko carstvo zvanično priznavalo radi održavanja reda u nepristupačnim oblastima, ali su često prelazili na stranu pobunjenika. Fanarioti, bogate i uticajne grčke porodice iz carigradske četvrti Fanar, igrali su ključnu ulogu u osmanskoj administraciji kao prevodioci (dermanji) i vladari Vlaške i Moldavije. Iako su bili deo osmanskog sistema, mnogi od njih su negovali grčki nacionalni identitet i potajno podržavali težnje za nezavisnošću.

Ključnu ulogu u pripremi ustanka odigrala je tajna revolucionarna organizacija Filiki Eterija (Društvo prijatelja), osnovana 1814. godine u Odesi, gradu sa značajnom grčkom dijasporom. Osnivači su bili Nikolaos Skufas, Emanuil Ksantos i Atanasios Tsakalov. Cilj Eterije bio je oslobođenje Grčke od osmanske vlasti stvaranjem opštenacionalnog ustanka. Njihova mreža se brzo širila, zahvatajući grčke zajednice u Rusiji, Vlaškoj, Moldaviji, ali i širom Grčke, posebno na Peloponezu. Regrutovali su članove iz svih slojeva društva: trgovce, sveštenike, intelektualce, mornare, kao i vojne vođe poput Teodorosa Kolokotronisa. Kongres u Beču (1815) i princip legitimnosti, koji je nastojao da očuva postojeći poredak i suzbije revolucionarne pokrete, predstavljali su izazov za Eteriju. Međutim, Rusija, kao pravoslavna sila i zaštitnica hrišćana u Osmanskom carstvu, bila je viđena kao potencijalni saveznik, iako se zvanično distancirala od ustanka u početku zbog Meternihovog uticaja i politike Svete alijanse. Alexandar Ipsilanti, fanariot i general u ruskoj vojsci, postao je vođa Eterije 1820. godine, simbolizujući nade u rusku podršku