1. Istorijski okvir i geopolitičke prilike^[1]

Istorija Mostara i njegovog velelepnog Starog mosta neodvojiva je od složenog i turbulentnog milenijumskog nasleđa Bosne i Hercegovine. Pre nego što je Otomansko carstvo u 15. veku čvrsto zakoračilo na ove prostore, Bosna je vekovima bila samostalna država, čiji je zenit neretko vezivan za vladavinu bana Kulina (1180–1204). Kulin ban je figura koja simbolizuje zlatno doba srednjovekovne bosanske državnosti, period relativne stabilnosti, ekonomskog prosperiteta i diplomatske veštine. Njegova čuvena povelja Dubrovniku iz 1189. godine, pisana bosančicom, svedoči o razvijenim trgovačkim vezama i visokoj pismenosti, dok je Kulinovo doba ostalo upamćeno po relativnoj verskoj toleranciji, uprkos papskim pritiscima zbog postojanja autohtone Crkve bosanske. Ta rana državnost, duboko ukorenjena u svesti naroda, predstavljala je temelj identiteta koji će se kasnije sučeljavati sa novim osvajačima i njihovim civilizacijskim obrascima.

Međutim, politički fragmentirana i oslabljena unutrašnjim sukobima, Bosna nije mogla da odoli nadirućoj moći Otomanskog carstva. Nakon Kosovske bitke 1389. godine, otomanski prodori postali su sve učestaliji i razorniji. Konačan pad Bosanskog kraljevstva usledio je 1463. godine, kada je sultan Mehmed II Osvajač pogubio poslednjeg bosanskog kralja Stjepana Tomaševića. Otomanska vlast, uspostavljena preko Bosanskog sandžaka, a kasnije Bosanskog ejaleta, donela je korenite promene u društvenom, ekonomskom i verskom životu. Mostar, tada tek naselje pored reke Neretve, brzo je prepoznat kao strateški važna tačka. Njegov položaj na raskrsnici puteva, kontrolišući prelaz preko Neretve, učinio ga je idealnim mestom za utvrđivanje i razvoj.

Sredinom 16. veka, kada je Stari most izgrađen, Otomansko carstvo se nalazilo na vrhuncu svoje moći pod vladavinom Sulejmana Veličanstvenog (1520–1566). Carstvo se protezalo na tri kontinenta, a njegove granice su se neprestano širile, sučeljavajući se sa Habzburškom monarhijom na zapadu i Mletačkom republikom na obalama Jadrana. Bosna je služila kao ključna pogranična provincija (serhad), baza za dalje prodore ka Srednjoj Evropi i odbrana od hrišćanskih sila. Stari drveni most koji je premošćavao Neretvu u Mostaru više nije bio dovoljan za potrebe carstva – za brzi prelazak trupa, transport robe i efikasno upravljanje. Izgradnja monumentalnog kamenog mosta postala je imperativ, simbol snage i trajne prisutnosti carstva u srcu Hercegovine, ali i praktična nužnost za konsolidaciju vlasti i logističku podršku na sve kompleksnijem geopolitičkom šahovskom polju Balkana.