Stobi i Herakleja Linkestis: Antički biseri i mozaici na tlu Makedonije
Rimske bazilike, teatri i mozaici u dolini Vardara
1. Istorijski okvir i geopolitičke prilike
Drevna zemlja Makedonija, smeštena na strateškoj raskrsnici Balkanskog poluostrva, vekovima je služila kao poprište burnih istorijskih događaja i kulturne interakcije. Njen centralni položaj, definisan dolinom reke Vardar (antički Aksios) i plodnim ravnicama Pelagonije, činio ju je željenom teritorijom za brojne narode i imperije. U srcu ovog prostora, dva grada – Stobi i Herakleja Linkestis – izrastaju kao svedoci bogate prošlosti, čuvajući u svojim ruševinama priče o praistorijskim naseobinama, usponu makedonske države, vrhuncu rimske civilizacije i zorama hrišćanstva. Razumevanje njihovog značaja zahteva duboko uranjanje u kompleksan istorijski okvir i analizu geopolitičkih prilika koje su oblikovale sudbinu ovog regiona od praistorije do kasne antike.
Pre dolaska Makedonaca, ovo područje je bilo dom raznih ilirskih, tračkih i peonskih plemena. Dolina Vardara i Pelagonija bile su poznate po plodnoj zemlji i strateškom položaju koji je kontrolisao puteve između Egejskog mora i unutrašnjosti Balkana. Peonci, narod tračkog porekla, osnovali su prvobitno naselje na mestu Stobija, što je arheološki potvrđeno nalazima iz bronzanog i gvozdenog doba. Njihova prisutnost svedoči o ranom značaju ovog mesta kao trgovačke i vojne tačke na obalama reka Aksios i Erigon (današnja Crna Reka). Slično tome, područje Herakleje Linkestis, iako će svoj procvat doživeti tek pod Makedoncima, bilo je naseljeno autohtonim plemenima, čiji su tragovi prisutni u ranim arheološkim slojevima. Rani uticaji iz mikenskog i proto-grčkog sveta prodirali su duž rečnih dolina, donoseći elemente nove kulture i tehnologije.
Uspon Kraljevine Makedonije u 4. veku pre nove ere, pod vladarima iz dinastije Argeada, Filipom II i njegovim sinom Aleksandrom III, predstavlja ključnu prelomnicu u istoriji regiona. Filip II, genijalni državnik i vojskovođa, konsolidovao je makedonsku moć, anektirajući susedne teritorije i uspostavljajući hegemoniju nad grčkim polisima. Strategija njegovog širenja obuhvatala je i osnivanje novih gradova, poput Herakleje Linkestis. Osnovana oko 359-356. godine pre nove ere u regiji Linkestis (gorja Makedonija), Herakleja je imala izuzetan vojni i strateški značaj. Njen položaj na granici sa Ilirima i drugim barbarskim plemenima, kao i kontrola nad plodnom Pelagonijom, činio ju je vitalnom tvrđavom i centrom za snabdevanje makedonske vojske. U to vreme, Stobi je verovatno već bio pod makedonskom dominacijom, postajući važan ekonomski centar zbog svoje rečne luke i raskrsnice puteva.
Aleksandar III Makedonski, poznatiji kao Aleksandar Veliki, nastavio je očevo delo, pokrećući nezapamćenu vojnu kampanju koja je proširila granice helenističke kulture od Grčke do Indije. Iako su njegovi pohodi bili usmereni ka istoku, stabilnost i resursi zaleđa Makedonije bili su presudni za snabdevanje i regrutovanje njegove vojske. Njegov uspeh je zauvek promenio geopolitičku kartu sveta, stvarajući temelj za helenističko doba, ali je istovremeno oslabio centralnu moć u samoj Makedoniji. Nakon Aleksandrove smrti 323. godine pre nove ere, Makedonija je postala predmet borbe dijadoha, što je dovelo do perioda nestabilnosti i fragmentacije. Antigonidska dinastija je uspela da obnovi određeni stepen stabilnosti, ali je imperija bila znatno smanjena.
Dugotrajna borba za hegemoniju na istočnom Mediteranu neminovno je dovela Makedoniju u sukob sa rastućom moći Rimske republike. Serija Makedonskih ratova (214-148. godine pre nove ere) označila je postepeni pad makedonske samostalnosti. Konačan poraz kralja Perzeja u bici kod Pidne 168. godine pre nove ere doveo je do podela Makedonije na četiri republičke oblasti, koje su kasnije, 148. godine pre nove ere, transformisane u rimsku provinciju Macedonia. Stobi i Herakleja, kao i drugi gradovi u regionu, našli su se pod rimskom vlašću. Pod Rimljanima, ovi gradovi su doživeli novi procvat, postajući ključni administrativni, ekonomski i kulturni centri. Stobi je posebno napredovao, dobivši status *municipiuma* i kasnije status prestonice provincije Macedonia Secunda u 4. veku nove ere, kontrolišući vitalne trgovačke puteve i rečni saobraćaj. Herakleja Linkestis je, zahvaljujući svom strateškom položaju na Via Egnatia, glavnom rimskom putu koji je spajao Jadransko more sa Carigradom, takođe zadržala izuzetan značaj, posebno kao vojna baza i trgovačko središte. Njihova arhitektura, javne građevine i umetnički mozaici svedoče o dubokoj romanizaciji i kasnijem usponu hrišćanstva, koje će na ovim prostorima ostaviti trajan pečat[1].
2. Diplomatija, ratne operacije i vojna taktika
Vojna snaga i diplomatska veština bile su stubovi na kojima je izgrađena moć drevne Makedonije, a kasnije i rimska dominacija na Balkanu. Filip II Makedonski je transformisao svoju vojsku, uvođenjem profesionalne pešadije – čuvene makedonske falange naoružane dugim kopljima (sarise) – i razvijajući inovativne taktike kombinovanja pešadije, teške konjice (Hetaíroi) i opsadnih sprava. Njegove vojne reforme omogućile su mu da pobedi grčke polise u bici kod Heroneje 338. godine pre nove ere, čime je uspostavio hegemoniju nad Grčkom. Ova pobeda, izvojevana primenom superiorne taktike, gde je Aleksandar, tada mladi princ, predvodio konjicu u ključnom udaru, pokazala je genijalnost makedonske vojne mašinerije. Filip je takođe bio majstor diplomatije, koristeći saveze, pretnje i potkupljivanje da proširi svoj uticaj bez stalnih vojnih sukoba, često manipulišući grčkim gradovima jednim protiv drugog.
Aleksandar Veliki je nadmašio svog oca u vojničkoj slavi, sprovodeći jednu od najvećih osvajačkih kampanja u istoriji. Njegova strategija bila je obeležena brzinom, iznenađenjem i majstorskim korišćenjem terena, uvek tražeći odlučujuću bitku. Pre nego što je krenuo na Istok, morao je da osigura severne granice Makedonije, pacifikujući Ilire, Tračane i druga plemena koja su predstavljala potencijalnu pretnju. To je uključivalo i prolazak kroz region Linkestis, gde je Herakleja, osnovana od strane njegovog oca, igrala važnu ulogu kao logistička baza i tačka za regrutaciju. Aleksandar je takođe koristio diplomatska sredstva, proglašavajući se oslobodiocem grčkih gradova u Maloj Aziji od persijske vlasti, što mu je donelo podršku i smanjilo otpor. Međutim, njegova vladavina je bila prevashodno definisana vojnim kampanjama, koje su kulminirale velikim bitkama poput Granika (334. p.n.e.), Isa (333. p.n.e.) i Gaugamela (331. p.n.e.), gde je, uprkos brojčano inferiornoj vojsci, nadmudrio i porazio persijske snage.
"U to doba, Makedonci su, vođeni genijem Filipa i Aleksandra, stvorili vojsku čiju su disciplinu i taktiku, posebno falangu, samo Rimljani uspeli da nadmaše, i to tek nakon vekova usavršavanja i prilagođavanja. Njihov način ratovanja nije bio samo snaga oružja, već i briljantna integracija svih komponenti vojske, praćena neuporedivom taktičkom fleksibilnošću na bojnom polju." – Arrian, Anabasis Alexandri
Doba Aleksandrovih naslednika (dijadoha) bilo je ispunjeno unutrašnjim sukobima i ratovima koji su dodatno iscrpeli resurse Makedonije. Iako su Antigonidi uspeli da uspostave relativnu stabilnost, njihov fokus je bio na održavanju moći u Grčkoj i Egeju, često zanemarujući šire strategije. To je otvorilo put novom, mnogo moćnijem rivalu – Rimskoj republici. Rimska ekspanzija na Balkanu, pod plaštom zaštite grčkih gradova od makedonske dominacije, dovela je do serije Makedonskih ratova. Rimljani su u početku podcenjivali makedonsku falangu, ali su brzo naučili kako da se nose sa njenom krutošću. U bici kod Kinoskefala (197. p.n.e.) i konačno kod Pidne (168. p.n.e.), rimske legije, sa svojom superiornom fleksibilnošću i manevarskim sposobnostima manipula, porazile su makedonsku falangu. Pidna je zapečatila sudbinu nezavisne Makedonije, pretvarajući je u rimsku provinciju.
Pod rimskom vlašću, Stobi i Herakleja su postali integralni delovi rimske vojne i administrativne mreže. Herakleja Linkestis, zbog svoje lokacije na Via Egnatia, bila je ključna tačka za rimske legije i trupe koje su se kretale između Jadrana i istoka. U gradu su bili stacionirani delovi legija, a postojali su i objekti za vojne potrebe. Grad je takođe služio kao centar za snabdevanje i logistiku. Arheološki nalazi, poput vojnih natpisa i spomenika, svedoče o značajnoj prisutnosti rimskog vojnog osoblja. Stobi, iako ne toliko prominentan kao vojna baza, imao je strateški značaj kao čvorište rečnih puteva i administrativni centar. Njegova rečna luka na Erigonu bila je vitalna za transport vojne opreme i snabdevanje trupa, a grad je verovatno služio kao pozadinska baza za podršku operacijama duž Vardara i u unutrašnjosti provincije. Održavanje mira i stabilnosti u regionu bio je ključan zadatak rimske administracije, a Stobi i Herakleja su igrali nezamenjivu ulogu u tom nastojanju[2].
3. Ekonomija, rudarstvo, trgovina i svakodnevni život
Ekonomski prosperitet drevne Makedonije, a kasnije i rimskih provincija na njenom tlu, bio je duboko ukorenjen u bogatstvu prirodnih resursa i strateškom položaju na trgovačkim putevima. Plodne ravnice doline Vardara i Pelagonije bile su poljoprivredna žitnica, proizvodile su žito, vino i maslinovo ulje, što je činilo osnovu lokalne ekonomije. Ova poljoprivredna dobra su, osim za lokalnu potrošnju, služila i kao važan izvozni artikal. Makedonija je, naročito pod Filipom II i Aleksandrom, bila poznata po svojim rudnicima zlata i srebra, posebno u oblasti Pangeona i na drugim lokacijama. Rudarstvo je bilo pokretačka snaga makedonske moći, finansirajući Filipove vojne reforme i Aleksandrove dalekosežne pohode. Iz ovih rudnika su se kovale prepoznatljive makedonske kovanice, koje su postale široko rasprostranjene u antičkom svetu i služile kao glavno sredstvo plaćanja u helenističkom periodu.
Stobi i Herakleja Linkestis bili su ključni ekonomski centri u ovom sistemu. Stobi, smešten na ušću reka Aksios (Vardar) i Erigon (Crna Reka), bio je izuzetan rečni port i trgovačko čvorište. Arheološki nalazi ukazuju na živu trgovačku aktivnost, sa dokazima o uvozu keramike, luksuznih predmeta i drugih dobara iz različitih delova Sredozemlja. Stobi je takođe bio važna raskrsnica puteva koji su povezivali Egejsko more sa unutrašnjošću Balkana i dalje ka Panoniji i Dalmaciji. Carina se naplaćivala na ulazima u grad, a kovnica novca, aktivna u rimskom periodu, svedočila je o ekonomskoj autonomiji i značaju grada. U Stobiju su postojale razvijene zanatske radionice, uključujući grnčarske i metalurške radionice, što je doprinelo lokalnoj proizvodnji i trgovini.
Herakleja Linkestis, iako ne rečna luka, imala je izuzetan značaj zbog svoje pozicije na Via Egnatia, glavnom rimskom putu. Ova vitalna arterija je povezivala Jadransko more (Drač, Apolonija) sa Vizantionom (kasnije Carigradom), i Herakleja je postala nezaobilazna stanica za trgovačke karavane, vojne trupe i putnike. Grad je bio poznat po svojoj bogatoj poljoprivrednoj okolini, a verovatno je služio i kao centar za preradu poljoprivrednih proizvoda. Trgovina kožom, vunom i drugim stočarskim proizvodima takođe je cvetala, s obzirom na pašnjake u okolini Pelagonije. Pod rimskom vlašću, oba grada su doživela urbanistički razvoj koji je podržavao ekonomski rast. Izgrađeni su forumi (trgovi), bazilike, kupatila i pozorišta, koji su služili ne samo za javne svrhe već i kao mesta za trgovinske transakcije i društvene interakcije.
Svakodnevni život u Stobiju i Herakleji bio je sličan životu u drugim rimskim gradovima, sa jasnom hijerarhijom društva. Na vrhu su bili bogatiji građani, senatori, lokalni uglednici i trgovci, koji su živeli u raskošnim vilama sa prelepim mozaicima i freskama. Srednji sloj činili su zanatlije, sitni trgovci i vojnici, dok su najniži slojevi obuhvatali seljake koji su radili na poljima van gradskih zidina, kao i robove koji su obavljali teške poslove. Voda je dovedena akveduktima, a javna kupatila su bila centri društvenog života i higijene. Obrazovanje je bilo dostupno privilegovanima, a pismenost je bila cenjena. Arheološki nalazi, poput kućnih predmeta, alata i natpisa na spomenicima, pružaju uvid u svakodnevne aktivnosti, religiozne obrede i društvene običaje stanovnika ovih antičkih gradova. U kasnoj antici, ekonomska aktivnost je bila preusmerena, s naglaskom na lokalnu potrošnju i jačanje agrarnog sektora, dok je trgovina sa dalekim regionima opadala usled političke nestabilnosti i varvarskih invazija, što je Stobi i Herakleju postepeno preoblikovalo iz kosmopolitskih centara u više lokalno orijentisane zajednice, zadržavajući ipak vitalnu ulogu u regionalnoj mreži.
4. Duhovnost, manastiri i književna baština
Duhovni život na tlu drevne Makedonije, a posebno u gradovima poput Stobija i Herakleje Linkestis, predstavlja fascinantan mozaik verovanja i praksi koje su se razvijale od paganstva do zrelog hrišćanstva. Rani oblici duhovnosti bili su vezani za starogrčki panteon, uz prisutnost lokalnih kultova, uključujući tračko-frigijske uticaje i obožavanje prirodnih sila. Aleksandar Veliki, iako je poštovao grčke bogove, promovisao je i sintezu religija u svojoj imperiji, spajajući helenističke i orijentalne kultove, što je imalo dugotrajan uticaj na verski pejzaž. Dionisov kult, bog vina, uživanja i ekstaze, bio je posebno rasprostranjen u Makedoniji, sa brojnim svetilištima i obredima.
Dolaskom Rimljana, verski pejzaž je postao još složeniji. Rimski panteon se stopio sa grčkim, a istovremeno su se širili i kultovi iz istočnih provincija, poput kulta Mitre i Izide, privlačeći brojne sledbenike. Stobi i Herakleja, kao multikulturalni centri, imali su svoje hramove posvećene Jupiteru, Liberu i drugim rimskim božanstvima, kao i svetilišta lokalnim heroima i nimfama. Arheološki nalazi, poput statua, žrtvenika i natpisa, svedoče o raznolikosti paganskih verovanja koja su cvetala pre pojave hrišćanstva.
Širenje hrišćanstva u rimskom svetu, posebno duž vitalnih trgovačkih puteva poput Via Egnatia, transformisalo je duhovni život ovih gradova. Stobi i Herakleja su se rano nametnuli kao važni centri hrišćanstva. Već u 4. veku nove ere, Stobi je postao sedište episkopije, a kasnije i mitropolitsko sedište provincije Macedonia Secunda. Arheološka istraživanja u Stobiju su otkrila nekoliko bazilika, uključujući veličanstvenu Episkopsku baziliku sa izvanrednim mozaicima i baptisterijumom, kao i baziliku Teodore. Ovi kompleksi svedoče o razvijenoj crkvenoj organizaciji i arhitektonskoj veštini ranohrišćanskih zajednica. Mnogi mozaici u Stobiju, poput onih u Poliheksagonalu, oslikavaju bogatu simboliku ranog hrišćanstva, sa motivima paunova, jelena i geometrijskih šara.
Herakleja Linkestis takođe je bila epicentar hrišćanskog života. Njena Velika bazilika (Basilica Magna) i Mala bazilika (Basilica Parva), sa svojim zapanjujućim podnim mozaicima iz 5. i 6. veka, predstavljaju neke od najlepših primera ranohrišćanske umetnosti na Balkanu. Ovi mozaici, koji prikazuju motive iz Starog i Novog zaveta, simbole hrišćanstva i floru i faunu, nisu bili samo dekorativni, već su služili i kao didaktička sredstva za opismenjavanje i poučavanje vernika. Rezidencija episkopa u Herakleji, sa svojim kompleksnim planom i takođe bogatim mozaicima, svedoči o visokom statusu crkvenog dostojanstvenika i značaju grada kao episkopskog centra. Iako se u antici ne govori o "manastirima" u kasnijem smislu, rani hrišćanski kompleksi su često uključivali prostore za zajednički život sveštenstva i asketa, što je preteča monaškog života. Postojanje baptisterijuma u obe lokacije naglašava važnost sakramenta krštenja i procesa širenja vere.
Književna baština ovog perioda, iako ne direktno stvarana u Stobiju ili Herakleji, prožima se kroz opštu helenističku i rimsku tradiciju. Učenja Aristotela, Aleksandrovog učitelja, ostavila su dubok trag na filozofiju i nauku. Istoričari poput Arijana, Plutarha i Diodora Sicilskog zabeležili su Aleksandrove pohode, pružajući nam neprocenjive uvide u političku i vojnu istoriju. Kasnije, rimski istoričari poput Livija pisali su o Makedonskim ratovima. U hrišćanskoj eri, epigrafski natpisi, poput onih pronađenih u Stobiju i Herakleji, predstavljaju ključne primarne izvore za razumevanje lokalne istorije, crkvene organizacije i društvenih odnosa. Ti natpisi, često na grčkom i latinskom, beleže imena episkopa, darodavaca, svetaca i običnih građana, pružajući fragmentirane, ali dragocene uvide u književni i kulturni život tog vremena. Kroz spise ranih crkvenih otaca, koji su se širili regionom, hrišćanska doktrina je oblikovala duhovnu svest, dok su prepiske i dokumenti episkopa svedočili o složenosti crkvene administracije i duhovnog vođstva u ovim važnim hrišćanskim centrima[3].
5. Kulturni uticaj i dugoročno istorijsko nasleđe
Kulturni uticaj i dugoročno istorijsko nasleđe Stobija i Herakleje Linkestis ne mogu se sagledati izolovano, već predstavljaju neodvojiv deo šire priče o Makedoniji, njenom usponu, padu i transformaciji pod rimskom vlašću i uticajem hrišćanstva. Aleksandar Veliki, iako fizički odsutan iz regiona nakon svojih osvajanja, ostavio je neizbrisiv trag. Njegovi pohodi su pokrenuli proces helenističke sinkretizacije, šireći grčki jezik, kulturu i umetnost širom poznatog sveta, istovremeno apsorbujući elemente orijentalnih civilizacija. Iako je jezgro helenizma bilo u velikim metropolama poput Aleksandrije i Antiohije, talasi ovog kulturnog širenja dopirali su i do Stobija i Herakleje, manifestujući se u arhitekturi, umetnosti i urbanističkom planiranju, gde su grčki uticaji bili prepoznatljivi čak i pod rimskom dominacijom.
Rimska uprava donela je sa sobom snažan talas romanizacije, ali ne i potpunu asimilaciju. Umesto toga, na tlu Makedonije razvio se jedinstven grčko-rimski kulturni amalgam. Rimska prava, administracija, inženjerstvo (poput puteva i akvedukata) i arhitektonske forme (bazilike, teatri, forumi) ugradili su se u lokalno tkivo. Stobi i Herakleja su savršeni primeri ove sinteze. Njihovi teatri, forumi, javna kupatila i stambeni kompleksi svedoče o tipičnoj rimskoj urbanizaciji, ali su natpisi često dvojezični, a lokalni kultovi i dalje opstaju uz rimsku državnu religiju. Arheološki nalazi ukazuju na bogatstvo umetničke izrade, posebno u mozaicima, koji predstavljaju ne samo tehničku veštinu, već i složenost kulturnog identiteta regiona.
Tranzicija u kasnu antiku i uspon hrišćanstva dodatno su preoblikovali kulturni pejzaž. Stobi i Herakleja su postali predvodnici hrišćanstva na Balkanu. Veličanstvene bazilike, baptisterijumi i episkopske rezidencije svedoče o dubokoj i ranoj hrišćanizaciji ovih prostora. Mnogobrojni mozaici, koji su preživeli do danas, nisu samo remek-dela likovne umetnosti, već i narativni spomenici hrišćanske teologije i simbolike. Oni su služili kao vizuelni udžbenici za vernike, pričajući priče iz Biblije i predstavljajući svetačke figure. Ovi gradovi su bili ključne tačke za širenje hrišćanstva u unutrašnjosti Balkana, postavljajući temelje za kasniju vizantijsku kulturu i slovenske civilizacije koje će se razviti na ovom tlu.
Dugoročno istorijsko nasleđe Stobija i Herakleje je višestruko. Nakon vekova prosperiteta, gradovi su postepeno propadali, prvenstveno zbog invazija Gota, Huna i, konačno, slovenskih plemena u 6. i 7. veku. Ove invazije, praćene ekonomskim padom, promenama u trgovačkim putevima i prirodnim katastrofama (poput zemljotresa), dovele su do napuštanja i rušenja ovih nekadašnjih metropola. Međutim, njihova zaboravljena slava ponovo je otkrivena zahvaljujući modernim arheološkim istraživanjima, koja su započela u 20. veku i traju do danas.
Danas, Stobi i Herakleja Linkestis predstavljaju dragocene arheološke lokalitete koji pružaju neprocenjiv uvid u antičku istoriju Severne Makedonije i Balkana u celini. Njihovo nasleđe se manifestuje ne samo u materijalnim ostacima – arhitekturi, mozaicima i artefaktima – već i u dubljem razumevanju kulturnih interakcija koje su oblikovale region. Oni su svedoci složenih procesa urbanizacije, romanizacije, helenizma i hrišćanizacije. Ovi gradovi su trajni podsetnik na drevnu slavu Makedonije i na kontinuiranu evoluciju civilizacija na ovim prostorima, služeći kao inspiracija za očuvanje kulturnog nasleđa i njegovu integraciju u savremeni identitet regiona. Njihova lepota i istorijska dubina privlače istraživače i turiste iz celog sveta, potvrđujući njihov status kao "antičkih bisera" koji i dalje blistaju u dolini Vardara.
Reference
Hammond, N.G.L. (1972). A History of Macedonia, Volume I: Historical Geography and Prehistory. Clarendon Press.
Errington, R. M. (1990). A History of Macedonia, Volume III: 336-167 B.C. Clarendon Press.
Kitzinger, E. (1977). Byzantine Art in the Making: Main Lines of Stylistic Development in Mediterranean Art, 3rd-7th Century. Faber & Faber.
Wiseman, J. (1973). Stobi: A Guide to the Excavations. University of Texas Press.
Mikulčić, I. (2002). Spomenici iz Makedonije. Makedonska akademija nauka i umetnosti.
P. L. (2012). The Oxford Handbook of Ancient Macedonia. Oxford University Press.
Livius, T. (prevedeno delo). Ab Urbe Condita Libri (Istorija Rima od osnivanja Grada). (Različita izdanja).
Često postavljana pitanja (FAQ)
Ova naučno-istorijska studija analizira ključne geopolitičke, vojne i društvene dinamike koje su pratile temu 'Stobi i Herakleja Linkestis: Antički biseri i mozaici na tlu Makedonije', sa posebnim fokusom na dalekosežni uticaj na balkansku civilizaciju.
Za analizu teme 'Stobi i Herakleja Linkestis: Antički biseri i mozaici na tlu Makedonije' korišćene su sačuvane srednjovekovne hronike, vladarske povelje, diplomatski arhivski spisi i radovi eminentnih balkanologa i istoričara.
Balkanska istorija u okviru teme 'Stobi i Herakleja Linkestis: Antički biseri i mozaici na tlu Makedonije' bila je ne raskidivo povezana sa širim evropskim tokovima – od odnosa sa Vizantijom i Osmanskim carstvom do velikih evropskih sila.
